Kurşun Kalemlerde Kurşun Var mı? Bilimsel Gerçeklerle Merak Edilen Sorunun Cevabı
Çocukluğumuzdan beri elimizden düşürmediğimiz, sınav kâğıtlarında iz bırakan, not alırken en büyük yardımcımız olan kurşun kalemler hakkında çok basit görünen ama aslında oldukça ilginç bir soru var: Kurşun kalemlerde kurşun var mı?
İsmi nedeniyle birçok kişi bu kalemlerin içinde gerçekten kurşun metali olduğunu düşünür. Hatta bazı insanlar hâlâ “kurşun kalemi yutarsan zehirlenirsin” gibi eski inanışlara sahiptir. Ancak bilimsel gerçek, günlük hayattaki kullanımımızdan biraz farklıdır. Kurşun kalemlerin içinde bildiğimiz anlamda kurşun elementi bulunmaz. Peki o zaman neden adına kurşun kalem diyoruz?
Bu sorunun cevabı, tarihin derinliklerinde ve kimyanın ilginç dünyasında saklıdır.
Kurşun Kalemin İçindeki Madde Aslında Nedir?
Kurşun kalemin ucunda bulunan ve yazı yazmamızı sağlayan koyu renkli madde, kurşun değil grafit adı verilen bir karbon türüdür.
Karbon denildiğinde aklımıza genellikle kömür veya elmas gelebilir. Aslında grafit, elmas ve kömürün temelinde aynı element yani karbon bulunur. Fakat atomların diziliş şekli değiştiği için ortaya tamamen farklı özelliklere sahip maddeler çıkar.
Bunu şöyle düşünebiliriz: Aynı malzemeden yapılan farklı düzenlerdeki yapılar, birbirinden çok farklı sonuçlar verebilir. Örneğin aynı harflerden oluşan kelimeler farklı anlamlara gelebilir. Karbon atomlarının dizilişi de grafiti yumuşak ve yazabilir bir madde hâline getirirken, elması dünyanın en sert doğal maddelerinden biri yapar.
Kurşun kalemin ucundaki grafit, kâğıda sürtündüğünde çok küçük parçacıklar hâlinde ayrılır ve bu parçalar kâğıt üzerinde iz bırakır. Yani aslında kalem kâğıda “boya” bırakmaz; çok ince grafit tabakaları aktarır.
Neden Kurşun Kalem Deniyor?
“Kurşun kalemlerde kurşun var mı?” sorusunun en kafa karıştırıcı noktası burasıdır. Çünkü isim ile gerçek içerik birbirinden farklıdır.
Geçmişte insanlar grafiti keşfettiklerinde onun ne olduğunu tam olarak bilmiyordu. Özellikle 16. yüzyılda İngiltere’de bulunan doğal grafit yatakları, görünüş ve kullanım açısından kurşuna benzediği için bu madde uzun süre “kurşun” olarak düşünüldü.
Grafit, kolay şekil alıyor, iz bırakıyor ve metalik bir görünüme sahipti. Bu nedenle insanlar onu kurşun sanarak kullanmaya başladı. Zaman içinde yapılan bilimsel çalışmalar, bu maddenin kurşun değil karbon olduğunu ortaya çıkardı. Ancak “kurşun kalem” adı günlük dilde yaşamaya devam etti.
Bu durum aslında dilin bilimden daha yavaş değiştiğini gösteren güzel bir örnektir. Bugün hâlâ “kurşun kalem” diyoruz ama kalem kutumuzda tehlikeli bir ağır metal taşımıyoruz.
Kurşun Kalem Ucu Nasıl Yapılır?
Bir kurşun kalemin içindeki yazan bölüm sadece saf grafitten oluşmaz. Çünkü saf grafit oldukça yumuşaktır ve kullanıldığında hemen dağılırdı.
Bu nedenle üreticiler grafiti kil gibi farklı maddelerle karıştırır. Grafit oranı arttıkça kalemin ucu daha koyu ve yumuşak olur. Kil oranı arttıkça kalem daha sert ve açık renkli yazmaya başlar.
Kalemlerin üzerinde gördüğümüz H, B ve HB gibi ifadeler de bu sertlik derecelerini gösterir.
Kalem Sertlik Dereceleri Ne Anlama Gelir?
Kalemlerin üzerindeki harfler aslında küçük bir bilimsel bilgi taşır:
H Kalemler
“H” harfi İngilizce “hard” yani sert kelimesinden gelir. Bu kalemlerde kil oranı daha fazladır. Daha açık iz bırakırlar ve teknik çizimlerde sıkça kullanılırlar.
B Kalemler
“B” harfi “black” yani siyah anlamında kullanılır. Grafit oranı yüksek olduğu için daha koyu ve yumuşak yazı sağlarlar. Ressamlar ve çizim yapan kişiler genellikle bu tür kalemleri tercih eder.
HB Kalemler
Günlük hayatta en çok kullanılan kalem türlerinden biri HB’dir. Ne çok sert ne de çok yumuşaktır. Ders notları almak, sınavlarda işaretleme yapmak veya günlük yazılar yazmak için oldukça uygundur.
Yani aslında herkesin kullandığı klasik kalem, küçük bir malzeme mühendisliği örneğidir. İçindeki grafit ve kil oranı değiştirilerek farklı kullanım amaçlarına uygun hâle getirilir.
Kurşun Kalem Zehirli midir?
Kurşun kalemlerin içinde gerçek kurşun bulunmadığı için normal kullanımda kurşun zehirlenmesi gibi bir durum söz konusu değildir.
Kalemi kullanırken elimizin veya parmaklarımızın grafitle temas etmesi tehlikeli değildir. Aynı şekilde kalemle yazı yazmak da sağlık açısından risk oluşturmaz.
Ancak burada küçük bir ayrım yapmak gerekir. Kalemin içindeki grafit zararlı olmasa da kalem tamamen yenilebilir bir madde değildir. Özellikle küçük çocukların kalem parçalarını veya kalem ucunu sürekli ağızlarına götürmeleri önerilmez. Sorun kurşun değil; yabancı bir cismin vücuda alınması veya hijyen problemleridir.
Yani kalemin ucundaki madde “kurşun” olmadığı gibi, kalem kemirmek de sağlıklı bir alışkanlık değildir.
Grafit ile Kurşun Arasındaki Fark Nedir?
Grafit ve kurşun isim olarak birbirine benzese de kimyasal açıdan tamamen farklı maddelerdir.
Kurşun, sembolü Pb olan bir metaldir ve ağır metaller grubunda yer alır. Fazla miktarda maruz kalındığında insan sağlığı üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilir.
Grafit ise karbon elementinden oluşur. Elektrik iletebilir, yüksek sıcaklıklara dayanabilir ve çok farklı endüstrilerde kullanılabilir. Kalem yapımının yanında pil teknolojilerinde, yağlayıcı malzemelerde ve bazı sanayi uygulamalarında da grafitten yararlanılır.
İkisini ayırmanın en kolay yolu şudur: Kurşun bir metaldir, grafit ise karbonun özel bir şeklidir.
Kurşun Kalemlerin Bilimsel Açıdan Önemi
Basit bir kalem, aslında fizik ve kimyanın günlük hayattaki küçük bir gösterimidir. Bir kalemin kâğıda iz bırakması; sürtünme, malzeme yapısı ve atomların düzenlenmesi gibi birçok bilimsel olayın sonucudur.
Bir öğrencinin defterine yazdığı birkaç kelimenin arkasında bile oldukça ilginç bir süreç vardır. Grafit parçacıkları yüzeyden ayrılır, kâğıdın küçük boşluklarına yerleşir ve gözümüzün algılayabileceği bir iz oluşturur.
Bu yüzden sıradan görünen nesneler bile yakından incelendiğinde bilimin ne kadar hayatımızın içinde olduğunu gösterir.
Kurşun Kalem Hakkında Yanlış Bilinenler
Günlük hayatta kurşun kalemlerle ilgili birçok yanlış bilgi dolaşır.
Bunlardan en yaygını, kalemin içinde kurşun olduğudur. Oysa bu tamamen tarihsel bir isimlendirme yanılgısıdır.
Bir başka yanlış düşünce ise kalem izinin gerçekten “kurşun lekesi” olduğudur. Kâğıtta kalan iz, grafit parçacıklarından oluşur.
Bazıları da silginin yazıyı kimyasal olarak yok ettiğini düşünür. Aslında silgi, kâğıdın üzerindeki grafit parçacıklarını fiziksel olarak yerinden çıkarır. Yani burada gerçekleşen olay bir kimyasal sihir değil, küçük bir sürtünme işlemidir.
Sonuç: Kurşun Kalemlerde Kurşun Yok, Bilim Var
“Kurşun kalemlerde kurşun var mı?” sorusunun cevabı net: Hayır, kurşun kalemlerin içinde kurşun metali bulunmaz. Yazmayı sağlayan madde grafittir.
Ancak bu küçük yanlış anlaşılma, bilimin tarih boyunca nasıl geliştiğini gösteren güzel bir örnektir. İnsanlar geçmişte bir maddeyi görünüşüne ve davranışına göre isimlendirmiş, daha sonra bilimsel araştırmalarla gerçek yapısını öğrenmiştir.
Bugün elimizde tuttuğumuz basit bir kalem; kimya, fizik ve mühendisliğin birleştiği küçük bir teknolojidir. Belki de bir sonraki kez kalemimizi elimize aldığımızda onu sadece yazı yazan bir araç olarak değil, arkasında uzun bir bilimsel hikâye bulunan ilginç bir nesne olarak göreceğiz.
“Kurşun kalemlerde kurşun var mı” hakkındaki meraklarınızı giderebildiysek ne mutlu bize. Gimatic ailesi olarak her zaman yanınızdayız!