Standardizasyon Nedir Sosyolojide? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir İnceleme
Sosyolojide standardizasyon, bir toplumda, belirli bir davranış biçimi, değerler veya normların topluca kabul edilmesi ve bu normlara uyulmasının teşvik edilmesidir. Toplumların zamanla belirlediği bazı kurallar, bireylerin hayatlarını kolaylaştırsa da, bazen bu kurallar sosyal adalet, toplumsal cinsiyet eşitliği ve çeşitlilik gibi kavramlar açısından sınırlayıcı olabilir. Standardizasyon nedir sosyolojide? sorusu, yalnızca sosyolojik bir kavram olarak kalmaz, aynı zamanda toplumsal yapılarımızı, işleyişimizi ve kimliklerimizi nasıl şekillendirdiğini anlamamıza yardımcı olur.
İstanbul’da bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biri olarak, sokakta, toplu taşımada, işyerinde ya da arkadaş ortamlarında fark ettiğim örneklerle standardizasyonun toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet üzerindeki etkilerini daha derinlemesine inceleyeceğiz.
Standardizasyon ve Toplumsal Cinsiyet
Toplumsal cinsiyet, her toplumda belirli normlara ve davranış biçimlerine göre şekillenir. Toplumlar, kadınları ve erkekleri belirli rollerle sınırlandırarak, bu cinsiyetlere dayalı standartlar oluştururlar. Örneğin, İstanbul’da bir kafede çalışan genç bir kadın, “Güzel ve nazik olmalısın, müşterilerin seninle rahat hissetmeli” gibi baskılarla karşı karşıya kalıyor. Oysa aynı kafe ortamında çalışan erkek, çoğunlukla benzer şekilde dikkatli, nazik ve güleryüzlü olmasına rağmen, bu davranışlardan aynı şekilde yargılanmıyor. Kadınlar, toplumun onlardan beklediği “zarif” ve “daha dikkatli” rollerle sıkı bir şekilde sınırlandırılmaya çalışılırken, erkeklerin ise daha özgür ve rahat hareket etmeleri beklenir.
Bu noktada, toplumsal cinsiyet rolleri, toplum tarafından belirlenen “standartlar”dır. Kadınların ve erkeklerin toplumda nasıl davranmaları gerektiği yönünde dayatmalar vardır ve bu da bireylerin kimliklerini etkiler. İstanbul’un farklı mahallelerinde, örneğin zengin bir semtte yaşayan kadınların toplumda belirli bir şekilde giyinmeleri beklenirken, daha yoksul semtlerdeki kadınlar için geçerli olan toplumsal “standart”lar çok daha farklıdır. İşte bu, sosyolojik bir standardizasyon örneğidir; çünkü kadınların toplumda nasıl davranması, giyinmesi ve konuşması gerektiği konusunda bir dizi kural vardır.
Çeşitlilik ve Standardizasyon: Farklı Grupların Etkilenmesi
Toplumsal cinsiyet dışında, çeşitlilik, insanların etnik kökenleri, dinleri, cinsel yönelimleri ve diğer kimlikleri üzerinden de şekillenir. İstanbul’da toplu taşıma kullanırken, metrobüs ya da tramvayda sıkça gördüğümüz bir manzara var: Kadınlar, özellikle başörtülü olanlar, diğer yolcular tarafından bazen daha sessiz ve “sade” bir şekilde davranmaları gerektiği yönünde gözlemlerle karşılaşıyorlar. Bu da toplumun dayattığı bir çeşit standardizasyon örneği. Kadınların, kimliklerine göre toplumda nasıl davranmaları gerektiği konusunda belirli kurallar var ve bu kurallar sadece cinsiyetle değil, aynı zamanda kimlikle de ilintilidir.
Çeşitli kimlikler, bazen bu standartlarla uyum sağlamaya çalışırken, bazen de bu standartlardan sapmayı tercih eder. İşyerinde LGBT+ bireylerin nasıl bir pozisyonda olduğu da buna örnektir. Bazı iş yerlerinde, çeşitliliğin kabul edilmesi ve bunun bir zenginlik olarak görülmesi beklenirken, bazı iş yerlerinde hâlâ heteronormatif bir anlayış egemendir. Çalışanların cinsel yönelimleri ve kimlikleri, toplumsal normlara uygunluklarına göre şekillendirilir. LGBT+ bireyler, genellikle toplumda kabul edilen standartlara uymadıkları için ayrımcılığa uğrayabilirler.
İstanbul’un farklı bölgelerindeki restoranlarda, kafelerde, alışveriş merkezlerinde, farklı kimliklere sahip insanların hangi şekilde davranmalarının “beklendiğini” gözlemlemek oldukça yaygındır. Ancak bazen, bu dayatmaların dışına çıkan insanlar, kendi kimliklerini gösterdiklerinde toplumsal normların dışına çıkmakla suçlanabilirler. Bu da aslında, çeşitli grupların ve kimliklerin bu standartlardan nasıl etkilendiğine dair önemli bir örnektir.
Standardizasyon ve Sosyal Adalet
Sosyal adalet açısından baktığımızda, standardizasyon yalnızca toplumsal normların bireylere dayatılması değil, aynı zamanda bu normların daha fazla eşitsizlik yaratması anlamına da gelir. Standartların uygulanması, çoğu zaman yalnızca belirli bir grubu, belirli bir sınıfı veya kimliği avantajlı kılar ve geri kalanlar dışlanır. Örneğin, İstanbul’un belirli bölgelerindeki halk sağlığı hizmetlerine erişim, eğitim seviyesi ve ekonomik durum ile doğrudan bağlantılıdır. Düşük gelirli mahallelerde yaşayan bireylerin sağlık hizmetlerine ulaşma süreci çok daha zorlayıcıdır.
Sosyolojik açıdan standardizasyon, toplumun sadece ekonomik veya kültürel farklılıkları değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet, etnik kimlik ve sosyal sınıf gibi faktörleri de göz ardı ederek, belirli bir kalıba uymayan insanları dışlar. Herkesin aynı standartlarda davranması, aynı şekilde düşünmesi beklenirken, aslında kimliklerin çeşitliliği ve bireysel farklılıklar görmezden gelinir. Bu da sosyal adaletin önündeki büyük bir engeldir.
Sonuç: Standardizasyon ve Sosyolojik Dönüşüm
Standardizasyon nedir sosyolojide? sorusu aslında basit bir cevaptan daha fazlasını içeriyor: Bir toplumda, insanların sosyal yaşamlarını belirli kalıplara sokma çabası. Ancak bu çabalar, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden baktığımızda, bazen büyük eşitsizliklere yol açıyor. İnsanlar, farklı kimlikleriyle, etnik kökenleriyle, cinsiyetleriyle ve sınıflarıyla standartlara uymak zorunda bırakıldıklarında, toplumun eşitsiz yapıları daha da derinleşir.
İstanbul’da, farklı mahallelerde, sokaklarda, toplu taşımalarda, işyerlerinde gözlemlediğim kadarıyla, bu toplumsal normlar ve standardizasyon çok daha belirginleşiyor. Ancak bizler, bu normlara karşı durarak ve çeşitliliği, eşitliği savunarak, sosyal adaletin önünü açabiliriz. Toplumların kendilerini sadece belirli standartlarla sınırlamaması, herkesin farklılıklarıyla kabul edilmesi, geleceğe yönelik daha adil bir toplumsal yapı oluşturacaktır.